Үндістан жолбарыстарын, арыстандарын, мүйізтұмсықтары мен пілдерін қалай сақтап қалды

СОҢҒЫ бірнеше аптаның өзінде Үндістанның батысында жолбарыстар адамдарға шабуыл жасаса, солтүстігінде қабыландар тұрғындарға тап берген, ал шығысында пілдер адамдарды таптап кеткен. Елде көңіл көншітерлік жиілікпен орын алып тұратын көптеген қайғылы оқиғалар — мысалы, ғимараттар мен көпірлердің құлауы сияқты — бұл өлімдер де мемлекеттік басқарудағы кемшіліктерді көрсетеді. Алайда, бір қарағанда парадоксальды болғанымен, мұндай жағдайлар мемлекеттің жетістіктерін де айғақтайды. Үндістан тұрғындарының жабайы жануарлармен жиі кездесуі — Үндістанның оларды қорғау ісінде айтарлықтай нәтижеге қол жеткізгенінің көрінісі.

Жолбарысты мысалға алайық. 1970-жылдары Үндістанның ұлттық жануары жойылып кетудің алдында тұрғандай көрінді. Ал бүгінде бұл ірі жолақты жыртқыштың саны тұрақты өсіп келеді. Соңғы жиырма жылда оның саны екі еседен астам артып, 3 700-ге жуықтады. Бұл ретте Азияның Малайзия сияқты неғұрлым бай әрі халық тығыздығы төмен өңірлерінде жолбарыстардың саны күрт азайған. Үндістанның жолбарыстар санын арттырудағы жетістігі соншалық, ел жолбарыстар мүлдем жойылып кеткен Камбоджаға оларды қайта жерсіндіру мақсатында беруге келісті. «Жолбарыс жобасы» (Project Tiger) деп аталатын табиғатты қорғау бастамасы осылайша зор табысқа жетті.

Бұл — жалғыз жетістік емес. Бірнеше жыл бұрын Үндістанның батысындағы Гуджарат штаты азиялық арыстандардың саны артып келе жатқан популяциясын орналастыру үшін арнайы қорық ашты. Шығыстағы Ассам штатының бас министрі жақында өткен жылы штат аумағында саны артып келе жатқан мүйізтұмсықтардың популяциясына қатысты браконьерліктің бірде-бір жағдайы тіркелмегенін мәлімдеді. Мұндай жетістіктер жануарлар дүниесін қорғауға деген қызығушылықты одан әрі арттырды. 2022 жылдан бастап Үндістан Африкадан гепардтарды әкеліп, 1952 жылы ел аумағында жойылып кеткен бұл түрді қайта қалпына келтіруге күш салып келеді.

Үндістанның жануарларды қорғау ісінде осындай нәтижеге жетуінің бір себебі — қоғамның табиғатқа деген көзқарасы. Көптеген жануарлар — жабайы да, үй жануарлары да — индуизмді ұстанушылар тарапынан қасиетті саналады. Жалпы Үндістан қоғамында тіршілік иелеріне қандай да бір зиян келтіруге теріс көзқарас қалыптасқан. Сонымен қатар елде Азиядағы жануарларды қорғауға қатысты ең қатаң заңдардың бірі қолданылады. Табиғатты қорғау ісінде жануарлардың сыртқы тартымдылығы мен қоғам арасында кең танымал болуы да белгілі бір деңгейде ықпал етеді. Алайда табиғатты қорғауға деген қоғамдық көзқарастың беріктігі соншалық, тіпті сыртқы келбеті аса тартымды емес жануарлардың өзі — мысалы, таз, бүкірейген және өлексемен қоректенетін күшігендер де — олардың санын арттыруға бағытталған арнайы бағдарламалардың нысанына айналған.

Жануарларды қорғау мәселесі Үндістан басшыларының да ұзақ уақыттан бері назарында. Екі мың жылдан астам уақыт бұрын осы бағанға аты берілген император Ашока аң аулауға қарсы жарлықтар шығарған. Қазіргі заманғы көшбасшылар да оның дәстүрін жалғастырып келеді. 1970-жылдардың басым бөлігінде премьер-министр қызметін атқарған Индира Ганди «Жолбарыс жобасын» іске қосты. Ал Нарендра Модидің қызығушылықтарының бірі — жабайы табиғатты суретке түсіру.

Үндістанның жабайы табиғатты қорғаудағы жетістіктерінің үшінші факторы — мемлекеттік саясатты тиімді қалыптастыру. Мемлекеттік аппарат мамандар «миссиялық тәсіл» (mission mode) деп атайтын жағдайда, яғни нақты әрі шектеулі мақсаттарға негізделген және арнайы құрылған топтар жүзеге асыратын бағдарламалар аясында барынша тиімді жұмыс істейді. Үндістанның қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы ең ірі жетістіктерінің кейбірі — полиомиелитті жою және COVID-19 пандемиясы кезінде вакциналарды қысқа мерзімде кең көлемде енгізу — дәл осы тәсіл арқылы жүзеге асырылды. Табиғатты қорғау саласында да осындай әдіс қолданылды. Оның бастауында «Жолбарыс жобасы» тұр. Кейіннен осы бастама негізінде «Піл жобасы» (Project Elephant), «Қар барысы жобасы» (Project Snow Leopard), «Дельфин жобасы» (Project Dolphin) және «Мүйізтұмсық жобасы» (Project Rhino) сияқты бірқатар бағдарламалар іске қосылды.

Бұл жұмыстарды екі негізгі топ қолдайды. Біріншісі — белгілі бір мағынада жабайы табиғатты қорғауға маманданған мемлекеттік құрылым. Британдық отарлық билік кезінде ағаш дайындау мақсатында Империялық орман қызметі құрылды. Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін бұл қызметтің міндеттері өзгертіліп, ормандар мен оларды мекендейтін жануарларды қорғауға бағытталды. Екінші топ — азаматтық қоғам. Оның құрамына табиғатты қорғау саласындағы үкіметтік емес ұйымдар, экологтар, ғалымдар мен зерттеушілер кіреді. Олар сараптамалық қолдау көрсетіп қана қоймай, мемлекеттік органдардың қызметіне қоғамдық бақылау жасайды.

Әрине, Үндістанның табиғатты қорғау саласындағы күш-жігері мінсіз емес. Оның үстіне, бұл саясаттың өзі жаңа мәселелердің туындауына себеп болды. Солардың ішіндегі ең маңыздысы — адамдар мен жабайы жануарлар арасындағы қақтығыстардың көбеюі. Соған қарамастан, мемлекеттік басқару мүмкіндіктері шектеулі, ресурстарға деген сұранысы орасан зор және салыстырмалы түрде кедей елдің халқы мен саяси басшылығы басқа тіршілік иелерін қорғау сияқты ізгі мақсат жолында біріге алғаны таңғаларлық. Үндістанның жабайы табиғатты қорғау тәжірибесі — елдің өзінің ең жақсы қырларын танытатын мысал.

Бұл тәжірибе бүгінгі таңда шешімі қиын болып көрінетін басқа да мәселелердің шын мәнінде шешілетінін көрсетеді. Бір мүйізді мүйізтұмсықтарды қорғауға қажетті ресурстарды таба алатын ел ауаның ластануы, ластанған су арналары немесе қоқысқа толы алқаптар сияқты проблемаларды шешуге қаржысы жетпейді немесе экономикалық өсімді қамтамасыз етумен тым айналысып жатыр деп айта алмайды. Ал егер өз азаматтарының денсаулығы Үндістан басшылары үшін елді тазартуға кірісуге жеткілік

ті себеп болмаса, онда қандай да бір тапқыр эколог оларға жолбарыстар мен пілдердің де таза ауа мен таза судың пайдасын көретінін еске салуы мүмкін.

The Economist