«Бірде Таяу Шығыста»: Қытайдың антивоғыстық фильмі киноиндустрияда жаңа стандарт қалыптастырып келеді

«Шиндлер тізімінен» бастап «Батыс майданындағы өзгеріссіз жағдайға» дейінгі антивоғыстық фильмдер көрерменге соғыстың шынайы қасіретін сезіндіре отырып, бейбіт өмірдің қадірін терең ұғындырды. Биыл жазда қытайлық «Бірде Таяу Шығыста» фильмі де миллиондаған қарапайым отбасы үшін бейбіт әрі тыныш өмірдің қаншалықты қымбат екенін тағы бір мәрте еске салды.

Фильмнің басты кейіпкері – Қытайдан шыққан аспаз. Ол соғыс өрті шарпыған Таяу Шығыста адам өмірін құтқаруға бағытталған тебірентерлік оқиғалардың ортасында қалады.

Көптеген кино сыншылары картинаны соңғы жылдардағы эмоциялық тұрғыдан ең әсерлі қытай фильмдерінің бірі деп бағалайды. «Бірде Таяу Шығыста» дәстүрлі батыстық қаһармандық баяндау үлгісінен бас тартып, оқиғаны классикалық «құтқарушы қаһарман» бейнесі арқылы емес, қарапайым әрі күнделікті көрінетін «жай ғана жақсы тамақтану» ұғымы арқылы өрбітеді.

Осы қарапайым мотив арқылы фильмге адамзат тағдырының ортақтығы, үйлесім мен бейбітшіліктің құндылығы, соғысқа қарсылық секілді қытайлық дүниетаным элементтері енгізілген. Кино сыншыларының пікірінше, бұл тәсіл фильмді заманауи классика деңгейіне көтеруге мүмкіндік береді.

Адам тағдырына аспаздың көзімен қарау

Фильм халықаралық аудитория арасында прокатқа шықпай тұрып-ақ талқылана бастады. Әлеуметтік желілердегі пікірлерге қарағанда, көптеген көрермен қытай киносының Голливуд қалыптастырған дәстүрлі баяндау шеңберінен шығып, әлемдік кинематографияның логикасы мен құндылықтарын өзгеше қырынан қайта қарастырып жатқанын атап өтеді.

Оқиға «сауыт киген батырдың» төңірегінде емес, Қытайдың солтүстік-шығысынан шыққан аспаз Сюй Фудың көзімен баяндалады.

Қытайлықтар шетелде мейрамхана ашуды жақсы көреді деген пікір бар. Бұл жөнінде нақты статистика болмаса да, әлемде «адам бар жерде қытай мейрамханасы да бар» деген сөздің кездейсоқ айтылмағаны белгілі.

Мұның астарында тек Қытайдың ғасырлар бойы қалыптасқан бай гастрономиялық мәдениеті жатқан жоқ. Бұдан да маңыздысы – шағын ғана дастарқанның адам сезімдерінің тұтас әлемін біріктіре алатынында. Оның басында әрбір қарапайым адамның негізгі арманы тоғысады: тыныш өмір сүру, жақсы тамақтану және болашағын құру.

«Жақсы тамақтан» – қарапайым сөздің терең мағынасы

Қытайда кең тараған «Жақсы тамақтан» деген сөздің өзінде жылулық пен қамқорлық жатыр. Отбасындағы татулық көбіне ортақ дастарқан басында көрініс табады. Ауылдастар мен жерлестер де бірге тамақтану арқылы жақындасады, ал түрлі келіспеушіліктерді дастарқан басында шешуге болады.

Қытай мәдениетінде үйлену тойы, жерлеу рәсімі және басқа да маңызды оқиғалар міндетті түрде үлкен дастарқанмен қатар жүреді. Қытайда «түскі ас үстінде шешілмейтін мәселе жоқ» деген сөз де бар.

Ең бастысы – жұмсақтық, ізеттілік, қарапайымдылық, өзара түсіністік, үйлесім мен бейбітшілікке ұмтылу сияқты құндылықтар қытайдың гастрономиялық мәдениетінде айқын көрініс табады. Бірге тамақтану қытайлықтар үшін жай ғана дәстүр емес, эмоциялық қарым-қатынастың маңызды тәсілі.

Сондықтан «жақсы тамақтан» деген қарапайым тіркес қытайлық түсінікте әрі қамқорлықтың, әрі ақ тілектің көрінісі саналады.

«Айдаһар» мейрамханасындағы бейбітшілік

«Бірде Таяу Шығыста» фильміндегі «Айдаһар» мейрамханасында тек бейбітшілік пен дәмді тағам бар» деген сөз картинаның негізгі идеяларының біріне айналады.

Әлеуметтік желі қолданушыларының пікірінше, осыған ұқсас қытай фильмдері әлемді қытайлық құндылықтар мен қытайлық дүниетаным тұрғысынан суреттеуге мүмкіндік береді.

Кейбір көрермендер фильм «Оскар» сыйлығына лайық деп пікір білдірген. Әрине, бұл – көрермендердің фильмге берген жоғары бағасы. Алайда көптеген пікір иелерінің айтуынша, тағдырлары өзара байланысты әлемде қытай киносы мен қытайлық баяндауды міндетті түрде Голливуд немесе «Оскар» стандарттарымен өлшеудің қажеті жоқ.

Голливудтық баяндауға балама көзқарас

Сыншылардың пікірінше, Голливудтың әлемді түсіндіретін дәстүрлі баяндау үлгісі соңғы жылдары барған сайын сынға ұшырап келеді. Көптеген фильмдерде АҚШ әлемді құтқаратын басты қаһарман ретінде бейнеленсе, америкалық сарбаздар «жауды» жойып, «бейбітшілікті» қорғайтын күш ретінде көрсетіліп келді.

Ал «Бірде Таяу Шығыста» бұл қалыптасқан модельге мүлде басқа көзқарас ұсынады. Мұнда басты кейіпкер – суперқаһарман емес, қарапайым аспаз және қарапайым адамдар. Ал америкалық сарбаздар құтқарушылар емес, оқиғаның трагедиялық қырларының бір бөлігі ретінде көрсетіледі.

Шетелдік көрермендердің пікірінше, қытайлық жаңа антивоғыстық фильм Голливудтың қалыптасқан баяндау жүйесіне тікелей әрі ашық сын ретінде қабылдануы мүмкін.

Сарапшылар соңғы жылдары «Бірде Таяу Шығыста» сияқты қытай фильмдерінің әлемдік оқиғаларды неғұрлым объективті тұрғыдан қайта қарастырып, халықаралық көрерменнің назарын аударып келе жатқанын атап өтеді.

Адамзат өркениетінің ортақ үйі

Қытайлық баяндау логикасында әрбір өркениеттің өзіндік ерекшелігі мен құндылығы бар, ал әр мемлекет өзінің даму жолын дербес таңдауға құқылы. Әртүрлі өркениеттердің өзара үйлесімі адамзаттың «гүлденген бағын» қалыптастырады деген түсінік осы көзқарастың негізінде жатыр.

«Бірде Таяу Шығыста» фильмінде махаббат пен қамқорлық сырт көзге арналған жасанды ізгілік немесе адамзатты «құтқару» ұранымен ақталатын күш көрсету емес. Керісінше, ол адамдар арасындағы тең қарым-қатынасқа және мемлекеттер арасындағы өзара құрмет пен тең дәрежелі диалогқа негізделген шынайы сезім ретінде көрсетіледі.

Фильмнің басты ойы да осында: соғыс жағдайында ең үлкен құндылық – қаһарман болу емес, адам болып қалу, бейбіт өмірдің қарапайым қуанышын сақтау және әр адамның тыныш болашаққа деген құқығын қорғау.