Қазақстандағы ет индустриясы: нарық экспортқа дайын ба?

Қазақстанның мал шаруашылығы жүйелі өзгерістер кезеңінде тұр – ұзақ жылдар бойы негізінен ішкі нарыққа бағдарланған және жеке-жеке дамыған сала бүгінде бір уақытта жаңа сын-қатерлер мен мүмкіндіктерге тап болып отыр.

Turan қазақстандық мал өсірушілер қауымдастығы мен Dala.Camp кәсіби қауымдастығының аналитикалық деректеріне сәйкес, етке әлемдік сұраныс артып келеді, экспортқа бәсекелестік артып келеді, ветеринарлық стандарттар мен өндіріс стандарттары өзгеруде, ал ел ішінде тұрақты және басқарылатын даму моделіне көшу қажеттілігі барған сайын байқалады.

Сарапшылардың пікірінше, дәл бүгін қабылданатын шешімдер Қазақстанның жаһандық жеткізу тізбектеріне кіріктірілген, экспортқа бағдарланған әрі орнықты өнеркәсіп қалыптастыра ала ма, жоқ па — соны айқындайды.

ФАО мен USDA деректерін қоса алғанда, бірқатар дереккөздердің бағалауы бойынша, әлемдегі ірі қара саны шамамен 0,9-1,1 млрд бас, ал 2022-2024 жылдары әлемдегі сиыр еті өндірісінің көлемі жылына 58-61 млн тонна деңгейінде.

АҚШ, Бразилия және Үндістан әлі де ірі өндірушілер қатарында. Ал етке (соның ішінде сиыр етіне) жаһандық сұраныс тұрақты өсуде: бұған халық санының өсуі, дамушы елдердегі әл-ауқаттың артуы және Азия мен Африкадағы тамақтану әдеттерінің өзгеруі себеп болып отыр.

Алайда, әзірге Қазақстан сиыр етінің әлемдік нарығында маңызды ойыншы емес: экспорттаушы елдер бойынша салыстырмалы материалдарда еліміз жүйелі әлемдік экспорттаушылар тобына кірмейді және жаһандық жеткізілімдердің елеулі үлесін қалыптастырмайды.

Сонымен қатар, сиыр етінің әлемдік нарығы жоғары шоғырланған – экспортты сапа стандарттарын, өнімді сегменттеуді (мұздатылған/салқындатылған) және нарықтың баға логикасын айқындайтын шектеулі елдер ғана (соның ішінде Бразилия, Үндістан, АҚШ, Аустралия) қалыптастырады.

Осы орайда Қазақстанның маңызды құрылымдық артықшылығы сақталып отыр: еліміз ірі қара мал саны көп мемлекеттердің әлемдік тобына кіреді: Turan қауымдастығының мәліметі бойынша, Қазақстан 8,6 млн мал басы санымен 39-орынды иеленді.

Алайда, бұл ресурс экспортқа және қайта өңдеуге айналмайды. Географиялық орналасу қосымша артықшылық саналады: жеткізілімдердің логистикалық картасының бағалауы бойынша негізгі нарықтарға қолжетімділік 2-ден 10 күнге дейінгі мерзімде қамтамасыз етілуі мүмкін, бұл Қазақстанды қашықтағы экспорттаушыларға қарағанда тиімді етеді.

Ел ішінде шикізат базасы мен қайта өңдеу арасындағы құрылымдық алшақтық сақталады: аналитикалық материалдар бір мезгілде ішкі нарықтағы сиыр етінің тапшылығын және ет өңдейтін кәсіпорындардың жүктемесінің аздығын көрсетеді — бұл «ферма — қайта өңдеу — нарық» тізбегінің жүйелік тиімсіздігінің белгісі.

Өсудің негізгі кедергісі жеке қосалқы шаруашылықтардың (ЖҚШ) үстемдігі болып қала береді: мал басының басым бөлігі экспорттық тізбектерге интеграцияланбаған, әлсіз стандартталған және қаржыландыру мен басқаруға қол жетімділігі шектеулі сегментте шоғырланған.

Сарапшылар Қазақстанның экспорттық әлеуеті сұраныспен емес, саланың ішкі ұйымдастырылуымен — мал басының құрылымымен, стандарттау деңгейімен, басқарумен, кооперациямен шектелетінін атап өтті.

Қосымша тәуекел факторы баға құбылмалылығын күшейтетін және фермерлердің инвестициялық мотивациясын төмендететін тұрақты оффтейк механизмдерінің болмауы болып қала береді. Бұл ретте салаға инвестициялар фрагменттік сипатқа ие, ал өндірістік көрсеткіштер көбіне сонымен бірдей экономикалық нәтиже бермейді.

Осы және басқа мәселелер Қазақстанның етті мал шаруашылығын дамытудың маңызды бағдарлары қалыптасатын халықаралық салалық алаң – Dala.Camp Forum 2026 шарасында кәсіби талқылау тақырыбы болады.

Форумның мақсаты – алдағы 10 жылға салаға қарқын беретін, оның мәдениетін қалыптастырып, дамуын айқындайтын күшті кәсіби платформа құру.

Форум 2026 жылғы 14-15 ақпан күндері Rixos Burabay-да «Қазақстанның ет индустриясындағы ірі қара: болашақтың жол картасы» тақырыбында өтеді. Іс-шара алаңында фермерлерді, репродукторларды, бордақылау алаңдарын, қайта өңдеушілерді, инвесторларды, салалық сарапшыларды, сондай-ақ мемлекеттік органдар мен халықаралық институттардың өкілдерін біріктіру жоспарланып отыр.

Форумға ҚР Ауыл шаруашылығы министрі Айдарбек Сапаров та қатысады деп жоспарланып отыр, бұл осы шараның мемлекеттік және салалық күн тәртібін қалыптастыруда маңызды екенін көрсетеді.

Іс-шараға Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Әзірбайжан, Тәжікстан, АҚШ, Бразилия, Голландия, Франция, БАӘ және Түркиядан 150-ге жуық делегат жиналады.

Форумға қатысушылар арасында ДЖДҰ, Азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі ислам ұйымы, Kusto Group, Kusto Agro, KazBeef, «ҰАҒББО» КеАҚ, Jarvis Products Eurasia, TERRA, Қазақстан мал өсірушілер одағы, «Қазақстан ангусы» республикалық палатасы, Қалмақ тұқымының республикалық палатасы, «Қайып-Ата» ЖШС, «Агро Семья» ЖШС, «Қазақстан Халық Банкі» АҚ, Qazaqstan Investment Corporation, iGPS сияқты компаниялар мен ұйымдар бар.

Форум бағдарламасында халықаралық ұйымдардың, бизнес пен салалық бірлестіктердің өкілдері бар:

• Монсеррат Арройо Курибрена – Дүниежүзілік жануарлар денсаулығы ұйымы (ДЖДҰ) Бас директорының орынбасары;
• Еркін Тәтішев – Kusto Group директорлар кеңесінің төрағасы;
• Азамат Орумбаев – Kusto Agro бас директоры;
• Берік Арын – Азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі ислам ұйымының бас директоры;
• Галиб Абдулалиев – Әзірбайжан Республикасы Азық-түлік қауіпсіздігі агенттігінің жануарлар денсаулығы және биоқауіпсіздік департаментінің басшысы, бас ветеринар, Әзірбайжанның ұлттық делегаты, ДЖДҰ Еуропалық өңірлік комиссиясының вице-президенті;
• Мереке Тайтубаев – Орталық Азия бойынша ДЖДҰ субөңірлік өкілдігінің басшысы;
• Бауыржан Асанов – «ҰАҒББО» КеАҚ (Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы) Басқарма Төрағасы;
• Ердос Тапаев – TERRA компаниялар тобының бас директоры;
• Альфия Жексенбай – «Қазақстан Халық Банкі» АҚ заңды тұлғаларды цифрлық кредиттеу жөніндегі басқарушы директоры;
• Сырым Ертаев – «Қайып-Ата» ЖШС директоры;
• Дәурен Салықов – Қазақстан мал өсірушілер одағының директоры;
• Ержан Қожахметов – «Агро Семья» ЖШС директоры/құрылтайшысы;
• Медер Аматов – халықаралық деңгейдегі бизнес-тренер.

Форум бағдарламасы «Стратегиядан практикаға» қағидаты бойынша құрылған: бірінші күні қатысушылар Қазақстанның жаһандық ет нарығындағы орнын, саланың экспорттық әлеуетін, мемлекеттік қолдау шараларын, халықаралық ветеринариялық стандарттарды, инвестициялық және банктік күн тәртібін, сондай-ақ генетика мен биоқауіпсіздіктен әділ баға белгілеуге және нарықтық үйлестіруге дейінгі қосылған құн тізбегін қалыптастыруды талқылайды.

Екінші күн мал өсірушілерге арналған қолданбалы басқару құралдарына — ферманың қаржылық моделіне, турбуленттілік жағдайында пайда мен тиімділікті басқаруға, цифрландыруға және ЖИ қолдануға, басқару құзыреттерін дамытуға және бизнестің тұрақтылығындағы жеке брендтің рөліне арналады.

Форум сонымен қатар өңірлік және әлемдік нарықтар үшін премиум сиыр етін өндіру сегментіндегі Қазақстанның мүмкіндіктерін талдау алаңына айналады.

Форумның тағы бір маңызды ерекшелігі – оффтейк-келісімшарттар жүйесіне практикалық қол жетімділік.

Сондай-ақ бағдарламада мал шаруашылығы және аралас салалар саласындағы жобалардың мамандандырылған питчинг-сессиясы бар. Іс-шара кәсіби шеңбердегі мерекелік кешкі аспен аяқталады.

«Қазақстанның етті мал шаруашылығы өзгерістер кезеңінде тұр. Сала экономика мен экспорттың тұрақты драйвері бола ала ма, әлде бөлшектелген және осал болып қала ма, мұның бәрі қазір қабылданып жатқан шешімдерге байланысты. Бұл тұрғыда Dala.Camp форумы – нарықтың архитектурасы мен оны дамытудың практикалық тетіктері қалыптасатын салалық жұмыстың бір бөлігі», – деп атап өтті Қазақстандық Turan мал өсірушілер қауымдастығының басқарма төрағасы, Dala.Camp жобасы құрамына кіретін Zengi Group компаниялар тобының жетекшісі Жәнібек Кенжебаев.

Іс-шара туралы толығырақ мәлімет forum.dalacamp.kz  ресми сайтында қолжетімді.