Тіл шұбарлығы: Біз неге Абай сөйлеген тілден алыстап кеттік?

Сіз бүгін қанша қазақша сөз қолдандыңыз? Ал оның қаншасы төл сөзіміз, қаншасы өзге тілден енген көшірме? Келісіңізші, біз көбіне қазақша сөйлеп тұрғандай болғанымызбен, миымызда сөйлемді өзге тілдің үлгісінде құрап, оны жай ғана аудара саламыз.

Тіл – халықтың өткені мен бүгінін жалғап қана қоймай, оның болашақтағы келбетін айқындайтын құдіретті күш. ХХІ ғасырдың ақпараттық тасқыны мен жаһандану процестері ұлттық тілдердің тазалығына үлкен сын болып отыр. Бүгінде «тіл тазалығы» дегенде біз тек грамматикалық қатесіз жазуды ғана емес, ойдың дұрыс жеткізілуін, сөздің мағыналық тереңдігін және оның өзге тілдің ықпалынан азат болуын түсінуіміз керек.

Қазақ тілі – түркі тілдерінің ішіндегі ең бай, әрі дыбыстық үндестігі қатаң сақталған тілдердің бірі. Ахмет Байтұрсынұлы: «Тілі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады», – деп дабыл қаққанда, ең алдымен тілдің ішкі заңдылықтарының бұзылуын меңзеген болатын.

Тарихи тұрғыдан алсақ, қазақ тілі ғасырлар бойы далалық дипломатияның, шешендік өнердің және терең философияның құралы болды. Бірақ ХХ ғасырдағы саяси жағдайлар тілімізге едәуір нұқсан келтірді. Орыс тілінің доминантты рөлі қазақ тілінің сөйлем құрылымына әсер етіп, «калька» немесе сөзбе-сөз аударма стилін қалыптастырды. Бүгінгі біздің міндетіміз – осы жасанды қабаттардан арылып, тілдің табиғи бастауына оралу.

Қазіргі таңда тіл тазалығына қатысты үш негізгі қауіп бар. Оларды талдап көрейік: Семантикалық калькалар. Біз қазақша сөйлеп тұрғандай көрінеміз, бірақ ойлау жүйеміз өзге тілдің үлгісінде қалып қойған. Қате: «Күн тәртібінде тұрған мәселе» (вопрос на повестке дня). Дұрысы: «Қаралып жатқан іс» немесе «Мәселенің өзектілігі». Қате: «Көңіл бөлу» (уделять внимание). Дұрысы: «Ықылас қою» немесе «Назар аудару».

Варваризмдер мен сленгтер. Технологияның дамуымен тілімізге ағылшын және орыс терминдері еш сүзгісіз еніп жатыр. Әсіресе жастар арасындағы «флекс», «кринж», «лоу-ки» сияқты сөздер тілдің дыбыстық жүйесін бұзады. Бұл тек сөздік қорды ғана емес, ұлттық ділді де шұбарлайды.

Орфоэпиялық дағдарыс. Телеарналар мен блогерлердің сөйлеу мәнерінде қазақ тіліне тән «ұ», «ү», «і», «ө», «ң» дыбыстарының дұрыс айтылмауы жиі кездеседі. Тілдің музыкасы бұзылған жерде, оның эстетикалық қуаты да жоғалады.

Лингвистикалық зерттеулерге сүйенсек, әлемдегі 7000-ға жуық тілдің жартысы осы ғасырдың соңына дейін жойылып кетуі мүмкін. ЮНЕСКО-ның мәліметінше, егер тілде сөйлейтін халықтың 30%-ы сол тілді таза күйінде ұрпаққа бере алмаса, ол тіл «өлі тілдер» тізіміне ену қаупіне ие болады.

Әлемдегі ең бай тілдердің бірі саналатын ағылшын тілінің сөздік қорында 1 миллионға жуық сөз болса, қазақ тілінің «Он бес томдық түсіндірме сөздігінде» 150 мыңнан астам сөз қамтылған. Алайда, Мұхтар Әуезов «Абай жолы» эпопеясында 17 000-ға жуық сирек сөзді қолданса, бүгінгі орта статистикалық қазақстандық күнделікті өмірде бар-жоғы 2000 сөзбен ғана шектеледі. Бұл – тілдік деградацияның айқын белгісі.

Бүгінде ақпараттың 90%-ы интернет арқылы тарайды. Әлеуметтік желілердегі тіл – шұғыл ақпарат алмасу құралы болғандықтан, мұнда сауаттылық жиі ескерусіз қалады. Алайда, жасанды интеллект пен нейрожелілер дәуірінде тіл тазалығын сақтаудың маңызы арта түсті. Егер біз цифрлық әлемге шұбарланған тілді енгізсек, болашақта жасанды интеллект бізге жасанды қазақ тілінде жауап беретін болады.

Тіл тазалығын сақтау үшін мемлекеттік деңгейде де, жеке тұлға деңгейінде де кешенді шаралар қажет: Халықаралық терминдерді қабылдамас бұрын, оның қазақ тілінің дыбыстық заңдылығына икемделуін қадағалау. Бұқаралық ақпарат құралдары мен дубляжда тілдік нормалардың сақталуына қоғамдық мониторинг жүргізу. Әрбір азамат өз сөзіндегі бөтен элементтерді саналы түрде шектеп, таза сөйлеуді сәнге, трендке айналдыруы тиіс.

Тіл тазалығы – құрғақ ұран емес, бұл ұлттың өзін-өзі сақтау инстинкті. Сөзіміз таза болса, ойымыз анық, ісіміз баянды болады. Тілді сақтау үшін мінберден сөйлеу міндетті емес. Тілді сақтау – дүкендегі сатушыға қазақша жауап беруден, балаңызға қазақша ертегі айтудан және әлеуметтік желідегі постыңызды қатесіз жазудан басталады.

Тіл тазалығы үшін күрес – әрбір қазақтың өз намысы мен рухы үшін күресі. Ертеңгі ұрпаққа біз тек жер мен байлықты ғана емес, сол байлықтың қасиетін түсіндіретін шұрайлы, қастерлі ана тілімізді аманаттауымыз қажет!

Айдана ҚАСЕН,

І.Жансүгіров атындағы Жетісі университетінің гуманитарлық факультетінің студенті.

Сурет: Ашық дереккөздерден.