Қазақ армиясының қауқары қандай?

Соңғы кездері әлемдегі қауіпсіздік жағдайы күрт өзгерді. Украинадағы соғыс, Таяу Шығыстағы тұрақсыздық, ірі державалар арасындағы жаңа геосаяси текетірес – мұның бәрі мемлекеттердің қорғаныс қабілетіне деген көзқарасын өзгертті. Осындай жағдайда кез келген ел үшін ең маңызды сұрақтардың бірі – армиясының дайындығы. Қазақстан да бұл мәселені айналып өте алмайды. Сондықтан қазақ армиясының нақты мүмкіндігін эмоциясыз, пафоссыз, барды бар, жоқты жоқ деп қарастыру қажет.

Қазақстан армиясының саны туралы әртүрлі дерек айтылып жүреді. Бір жерде 80 мың десе, басқа бір деректе 110 мың деп көрсетіледі. Бұл айырмашылықтың себебі есептеу тәсілінде. Егер тек Қарулы күштердің құрамын ғана алсақ, шамамен 40–45 мың әскери қызметкер бар. Ал Ұлттық ұлан, шекара қызметі және басқа әскери құрылымдарды қоса есептегенде бұл сан 70–80 мыңға жуықтайды. Кейбір халықаралық рейтингтерде барлық күштік құрылымдар бірге есептеліп, жалпы әскери қызметкерлер саны 100–110 мың шамасында деп көрсетіледі. Яғни Қазақстан армиясы сан жағынан аса үлкен емес, бірақ Орталық Азия елдерімен салыстырғанда негізгі әскери күштердің бірі саналады.

Қазақ армиясының негізін құрлық әскері құрайды. Қазақстан қарулы күштерінде шамамен мыңнан астам танк бар, олардың көпшілігі кеңестік Т-72 үлгісіндегі машиналар. Сонымен бірге екі мыңнан астам бронды техника, жүздеген артиллериялық жүйелер және бірнеше жүз реактивті залп жүйелері бар. Бұл техника негізінен Кеңес Одағынан қалған әскери мұра. Соңғы жылдары оларды жаңарту және модернизациялау жұмыстары жүріп жатыр. Қазақстанда лицензия арқылы құрастырылатын «Арлан» бронды машиналары, «Барыс» бронетранспортері және түрік технологиясымен жасалған Cobra II техникасы армияның мобильдігін арттыруға бағытталған. Дегенмен әскери сарапшылардың пікірінше, армия техникасының едәуір бөлігі әлі де ескі үлгілерге сүйенеді.

Қазақстан армиясының ең қуатты тұсы – авиация. Әуе күштері Орталық Азиядағы ең қабілетті әскери авиациялардың бірі болып саналады. Қарулы күштердің құрамында алпысқа жуық әскери ұшақ және қырыққа жуық әскери тікұшақ бар. Негізгі соққы күші – көпмақсатты Су-30СМ жойғыштары. Сонымен бірге МиГ-29 жойғыштары мен Су-25 шабуылдаушы ұшақтары әлі де қызметте. Тікұшақтар паркінде Ми-24 және Ми-35 үлгілері бар. Әуе қорғанысы жүйелері де армияның маңызды элементі болып табылады. Аймақтағы көрші мемлекеттермен салыстырғанда Қазақстан авиациясының әлеуеті жоғары деп есептеледі.

Соңғы жылдары әлемдегі соғыстар жаңа технологиялардың маңызын айқын көрсетті. Әсіресе ұшқышсыз ұшу аппараттары әскери тактиканы түбегейлі өзгертті. Қазақстан армиясы да бұл бағытқа көңіл бөле бастады. Қарулы күштер құрамында барлау және нысананы анықтауға арналған дрондар қолданылып келеді. Сонымен бірге Түркиямен бірлесіп ұшқышсыз аппараттарды өндіру жобалары іске асырылуда. Дегенмен бұл сала әлі толық қалыптасқан жоқ. Әзербайжан немесе Түркиядағыдай кең көлемдегі дрон армиясы Қазақстанда әзірге жоқ.

Қазақстан армиясының тағы бір ерекшелігі – стратегиялық баллистикалық зымырандардың болмауы. Ел тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында ядролық қарудан толық бас тартқан мемлекеттердің бірі болды. Сондықтан Қазақстанның әскери доктринасы негізінен қорғаныс сипатында құрылған. Қарулы күштер құрамында тактикалық зымыран кешендері мен әуе қорғаныс жүйелері бар, бірақ стратегиялық ядролық қару немесе құрлықаралық баллистикалық зымырандар жоқ.

Әскердің жауынгерлік дайындығы оқу-жаттығулар арқылы тексеріледі. Қазақстанда жыл сайын ірі әскери жаттығулар өткізіліп тұрады. Әсіресе десанттық бөлімшелер мен арнайы күштердің жаттығулары жиі ұйымдастырылады. Сонымен қатар халықаралық әскери оқу-жаттығуларға да қатысу тәжірибесі бар. Мұның бәрі әскери бөлімдердің тактикалық дайындығын арттыруға бағытталған.

Қазақстанның қорғаныс бюджеті жылына шамамен екі миллиард доллардан асады. Бұл Ресей немесе Түркия сияқты ірі әскери державалармен салыстырғанда әлдеқайда аз. Бірақ Орталық Азия мемлекеттері арасында ең жоғары бюджеттердің бірі саналады. Соңғы жылдары әскери техника сатып алу және модернизациялау шығындары біртіндеп өсіп келеді.

Дегенмен армиядағы мәселелер де жоқ емес. Әскердегі тұрмыстық жағдай, кейбір бөлімдердегі әлімжеттік оқиғалары, келісімшарттағы әскери қызметкерлердің жетіспеуі сияқты проблемалар қоғамда жиі талқыланып жүр. Бұл мәселелер тек техникамен емес, әскери тәртіп пен басқару мәдениетімен де байланысты.

Жалпы алғанда, Қазақстан армиясы сан жағынан аса үлкен болмаса да, техника мен авиация мүмкіндігі бойынша аймақтағы негізгі әскери күштердің бірі саналады. Сонымен бірге модернизация мен технологиялық жаңарту әлі де жалғасуы тиіс. Әсіресе дрондар, байланыс жүйелері және цифрлық әскери технологиялар саласында жұмыс күшеймейінше, заманауи армия қалыптастыру қиын.

Бүгінгі әлемдегі геосаяси жағдай құбылып тұр. Кеше ғана бейбіт көрінген аймақтар бір сәтте әскери қақтығыс аймағына айналып кетуі мүмкін. Сондықтан кез келген мемлекет үшін ең басты қауіпсіздік кепілі – дайын тұрған армия. Қазақстан үшін де осы қағида өзгермейді. Бейбітшілікке ұмтылған елдің өзі қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін әскерін әрдайым дайын күйде ұстауы тиіс.