Өзбектер неге Алпамысқа таласады?

Қазақ халқының ең көне әрі ең көрнекті эпостарының бірі – «Алпамыс батыр» жыры. Бұл дастан қазақтың батырлық эпостарының ішінде ерекше орын алады. Ұрпақтан-ұрпаққа жеткен жырда Алпамыстың тегі де, елі де, руы да бірнеше рет анық айтылып, оның қазақ даласының батыры екені айқын көрсетіледі. Соған қарамастан, бұл эпосқа тек қазақтар ғана емес, өзге де түркі халықтары таласып келеді.

Бүгінде «Алпамыс батыр» жырын қарақалпақ, татар, башқұрт, алтай халықтары да өздерінің рухани мұрасы ретінде жырлайды. Алайда соңғы жылдары бұл мәселе ерекше сипат алып, көрші өзбек халқы дастанды толықтай өздерінің ұлттық эпосы ретінде тіркетіп алды.

1999 жылы ЮНЕСКО аясында «Алпамыш» дастанының 1000 жылдығы өзбек халқының ұлттық эпосы ретінде тойланып, әлемдік деңгейде насихатталды. Осылайша эпос халықаралық деңгейде өзбек мәдени мұрасының бір бөлігі ретінде танылып кетті.

Бұл жағдай қазақ зиялылары мен зерттеушілерінің арасында талай пікірталас туғызды. Өйткені жырдың өз мәтінінде Алпамыстың қазақ екені сан мәрте атап көрсетіледі.

Қазақ ғалымдарының пікірі

Алпамыс батырдың қазақ эпосы екені туралы талай ғалым мен қаламгер зерттеу жүргізген. Олардың қатарында Мұхамеджан Тынышбаев, Әлкей Марғұлан, Мұхтар Әуезов, Сәкен Сейфуллин, Мәлік Ғабдуллин, Рахманқұл Бердібаев секілді белгілі зерттеушілер бар.

Бұл ғалымдардың еңбектерінде жырдың қазақтың батырлық эпостарының классикалық үлгісі екені ғылыми тұрғыда дәлелденген. Сонымен қатар «Бабалар сөзі» жүз томдық сериясының 34-томы түгелдей «Алпамыс батыр» жырына арналған. Бұл томға жырдың бірнеше нұсқасы енгізіліп, қазақ әдеби мұрасының бір бөлігі ретінде жарияланған.

Яғни ғылыми тұрғыдан алғанда, бұл эпос қазақтың тарихи-мәдени кеңістігінде қалыптасқан жыр екені бұрыннан белгілі.

Жырдағы жер атаулары не дейді?

Кез келген тарихи шығарманың ең сенімді куәгерлерінің бірі – жер-су атаулары. Топонимдер халықтың көне тарихын, көшіп-қону жолдарын және мәдени кеңістігін айқын көрсетеді.

«Алпамыс батыр» жырында кездесетін көптеген жер атаулары қазақ даласымен, әсіресе Маңғыстау өңірімен байланысты болып келеді. Жырда аталған Жиделі, Қаратау, Ақтау, Қараман, Тайшық, Шұбартай сияқты атаулардың біразы осы өңірде күні бүгінге дейін сақталған.

Мәселен, Маңғыстау аймағында Жиделі деп аталатын бірнеше жер бар. Сонымен қатар Қаратау мен Ақтау таулары, Қараман атауы бар мекендер, Тайшыққа ұқсас Таушық атауы секілді топонимдер де кездеседі. Бұл жырдағы оқиғалардың тарихи-географиялық негізі қазақ даласымен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Жырдағы ру-тайпа атаулары

Эпоста кездесетін тағы бір маңызды дерек – ру атаулары. Мәселен, жырда Қоңырат руы анық айтылады. Ал Қоңырат – қазақ халқының құрамындағы ежелгі рулардың бірі.

Сонымен қатар жырда Байбөрі, Байсары, Құлтай, Аналық сияқты кейіпкерлердің есімдері аталады. Бұлардың да біразы қазақ шежіресінде кездесетін аттар.

Ең бастысы – жырдың өз мәтінінде Алпамыс батырдың қазақ екені бірнеше рет нақты айтылады. Бұл эпостың этникалық тамыры туралы маңызды дерек береді.

Неге бірнеше халыққа ортақ?

Шындығында, «Алпамыс батыр» жыры тек қазақтарға ғана емес, көптеген түркі халықтарына белгілі. Мысалы, қазақ пен қарақалпақта – Алпамыс, өзбек пен башқұртта – Алпамыш, татарда – Алпамша, алтайда – Алып Манаш, қырғызда – Манас. Бұл жағдай түркі халықтарының ортақ тарихи-мәдени кеңістікте өмір сүргенін көрсетеді. Көшпелі өркениет кезінде эпостар бір халықтан екіншісіне таралып, түрлі нұсқада сақталған. Сондықтан бұл жырдың әртүрлі халық арасында таралуы табиғи құбылыс. Алайда эпостың бастапқы нұсқасы қай халықтың мәдени ортасында туғанын анықтау – ғылымның міндеті.

Тарихи мұраға талас

Бүгінде Алпамыс батыр жырына қатысты пікірталас тек ғылыми ортада ғана емес, мәдени саясат деңгейінде де жүріп жатыр. Әсіресе көрші елдердің эпосты өздерінің ұлттық мұрасы ретінде таныстыруы бұл мәселені күрделендіріп отыр. Мұндай жағдайда ең дұрыс жол – эмоцияға берілмей, ғылыми дәлелдерге сүйену. Жырдың мәтіні, топонимдері, ру-тайпа атаулары мен тарихи деректер жан-жақты зерттелуі қажет. Өйткені эпостар – бір халықтың ғана емес, бүкіл түркі дүниесінің ортақ рухани байлығы. Бірақ оның тарихи тамыры мен түпнұсқасын анықтау ғылыми әділдік үшін маңызды.

«Алпамыс батыр» – түркі әлеміндегі ең көне батырлық эпостардың бірі. Ол ғасырлар бойы түрлі халықтың жадында сақталып, әр жерде әртүрлі нұсқада жырланған. Алайда жырдың мәтініндегі деректер мен қазақ ғалымдарының зерттеулері бұл эпостың қазақ мәдениетімен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Алпамыс батырдың туған жері деп саналатын қазақ жерінің бір шұраты – Жиделі-Байсын 1924 жылы әкімшілік-территориялық бөлініс кезінде КСРО басшыларының солақай шешімімен Өзбекстан аумағына берілген болатын. Өзбек ағайындардың Алпамысты басыбүтін деп біздікі деп тар түсінікке салып, меншіктеуі осыдан басталды. Алайда «Алпамыс батыр» – тек бір елдің ғана емес, бүкіл түркі дүниесінің ортақ мұрасы, сондықтан оның тарихи негізін зерттеу мен сақтау ең алдымен қазақ ғылымы үшін маңызды міндет болып қала береді.