«Рамаяна» жолдары мен теңіз көпірлері: Үндістан мен Оңтүстік-Шығыс Азияның өміршең өркениеттік байланыстары

Үндістанның Тәуелсіздік күні – біздің азаттығымызды ұлықтайтын мереке ғана емес; ол Үндістан тарихының ешқашан субконтинент шекарасымен шектелмегенін еске салады. Мыңдаған жылдар бойы үнді өркениетінің идеялары, эпостары мен эстетикалық дәстүрлері муссон желдерімен бірге теңіздерді кесіп өтіп, зияратшылармен бірге сапар шегіп, саудагерлермен бірге Оңтүстік-Шығыс Азия жерлеріне жетіп отырды. Бүгін, 15 тамызды атап өте отырып, біз Индонезия, Малайзия, Сингапур, Таиланд, Вьетнам, Камбоджа, Лаос Халықтық-Демократиялық Республикасы және Мьянмамен байланыстыратын осы ортақ өркениеттік жолды – халықтарымызды жалғап тұрған өміршең көпірді де дәріптейміз.

Үнді дәстүрінде ятра – ешқашан жай ғана бір жерден екінші жерге сапар шегу емес; ол – жанның сапары. Осындай сапарлардың бірі Шығыс Үндістан халқының жадында әлі күнге дейін сақталып келеді – қазіргі Одиша штатының аумағындағы Калинганың тарихи Бали-ятрасы. Жыл сайын Маханади өзенінің жағасында адамдар мата, дәмдеуіштер мен түрлі хикаяларды өздерімен бірге алып, Бали мен одан да алыс өлкелерге аттанған ежелгі теңізшілерді еске алу үшін суға шағын қайықтар жібереді. Олар бұл сапарларға тек саудагер ретінде ғана емес, «Рамаяна» мен «Махабхарата» жырларын жеткізушілер, ғибадатханалар тұрғызған шеберлер әрі бүкіл жаратылыстың бойында Құдайдың құдіреті бар деген идеяны таратушылар ретінде аттанған. Ғасырлар өткен соң Бали ауылдарын аралап, индуистік ғибадат орындарын көріп, жергілікті өнермен астасып кеткен «Рамаяна» хикаяларын естігенде, осы теңіз көпірінің шын мәнінде ешқашан үзілмегенін түсінеміз. Ол тек өз бейнесін өзгертіп отырды.

Бүгінде бұл көпір мақсатты түрде нығайтылып келеді. 2026 жылғы шілдеде Индонезияға жасаған жуырдағы мемлекеттік сапары барысында Премьер-министр Нарендра Моди Джокьякарта маңындағы сәулетті Прамбанан ғибадатхана кешеніне – Индонезиядағы Шива Құдайына арналған ең ірі ғибадатханаға барды. Сол жерде Президент Прабово Субиантомен бірге ол ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілген осы нысанда Үндістанның Археологиялық басқармасы жүргізетін консервациялау және реставрациялау жұмыстарының басталуына орай орнатылған ескерткіш тақтаны ашты. Прамбанан – жай ғана бірінің үстіне бірі қаланған тастар емес; ол – базальтқа айналған поэзия. Прамбанандағы әйгілі «Рамаяна» қойылымдары әлемдегі ең шынайы әрі ең көркем қойылымдардың бірі саналады: индонезиялық өнер үнді эпосына жаңа тыныс берсе, бүгінде үнді мамандары осы ортақ мұраны болашақ ұрпақ үшін сақтауға көмектесіп келеді.

Серіктестіктің бұл рухы бүкіл Меконг өңірінде және одан тыс жерлерде де көрініс табуда. Лаос Халықтық-Демократиялық Республикасында Үндістан серіктестерімен күш біріктіріп, қасиетті Лингапарвата тауының етегінде орналасқан, бастапқыда Шива Құдайына арналған ежелгі ғибадатхана болып, кейіннен буддалық нысанға айналған Ват-Пхуды қалпына келтіруге атсалысуда. Мұнда тастардың өзі шиваизм мен буддизмнің тоғысуынан сыр шертіп, біздің мәдениеттеріміздің ешқашан сенімді қабырға ретінде емес, керісінше, әлемге ашылған терезе ретінде қабылдағанын аңғартады. Үндістан сондай-ақ «Рамаянамен» байланысты дәстүрлі Пха Лак Пха Лам өнерін, көлеңкелі қуыршақ театрын және Ват Па Кхэдегі «Джатака» мен «Рамаяна» желілерін бейнелейтін қабырға суреттерін сақтауға қолдау көрсетіп, жергілікті өнер шеберлерінің осы эпостың жай ғана көрермендері емес, оның өміршең мұрасын сақтаушылар болып қала беруіне ықпал етуде.

Камбоджада Үндістан қақтығыстың ауыр зардаптарынан кейін Ангкор-Ватты сақтап қалуға көмек қолын созған алғашқы мемлекет болды. Бұл бағыттағы міндеттеме Та-Пром мен Прэахвихеаны реставрациялау жобалары, сондай-ақ Ашрам Маха Руссей ғибадатханасына және Ват Раджа Бо пагодасындағы қабырға суреттерін сақтауға көрсетілген қолдау арқылы жалғасын тапты. Бұл тек техникалық жобалар ғана емес – ортақ болашаққа деген сенімнің көрінісі. Тазартылған әрбір тас пен нығайтылған әрбір бағана біздің өткеніміздің ортақ мұра екенін, ал оны сақтау – ортақ жауапкершілігіміз екенін бүкіл әлемге паш етеді.

Вьетнам да Үндістанмен ынтымақтастықты қолдайды. ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген тағы бір нысан – Мишонда үнді археологтары Тямпа патшалары мен шиваиттік ғұрыптардың ізін сақтаған ғибадатхана кешендерін қалпына келтіру барысында вьетнамдық әріптестерімен тығыз ынтымақтастық орнатты. Үндістан сондай-ақ Нян мұнарасын сақтауға және тям қолжазбаларын цифрландыруға қолдау көрсетіп, ежелгі даналықты цифрлық дәуірге жеткізуде. Соның арқасында Ханойдағы немесе Ченнайдағы жас зерттеуші осы ортақ мұраға бір ғана батырманы басу арқылы қол жеткізе алады.

Біздің мәдени байланыстарымыздың тарихы ескерткіштермен ғана шектелмейді. Ол қасиетті жәдігерлер мен өміршең діни дәстүрлер арқылы жалғасып келеді. Жуырда Таиланд пен Вьетнамда Будда Құдайы мен оның шәкірттерінің қасиетті жәдігерлерінің тағзым ету үшін көпшілікке ұсынылуы оларға құрмет көрсетуге келген миллиондаған адамды – корольдік әулет өкілдерін, басшыларды және қарапайым азаматтарды – біріктірді. Бұл жәдігерлер Үндістаннан Оңтүстік-Шығыс Азияға жеткізілген кезде Дхамманың ежелгі жолын қайта жүріп өтіп, жанашырлық пен даналықтың Азия шекаралары арқылы әрдайым еркін таралып келгенін еске салды.

Кейде тарих отанына көзбен көріп, қолмен ұстауға болатын нақты мұра түрінде оралады. Бельгиядан Ұлы Чола әулетінің билеушілерімен және олардың Оңтүстік-Шығыс Азиямен теңіз арқылы орнатқан байланыстарымен байланысты Лейден мыс тақталарының қайтарылуы – осындай оқиғалардың бірі. Бұл тақталар – көпғасырлық байланыстар туралы сыр шертетін металға жазылған өзіндік бір қолжазба. Олар үнді саудагерлері мен билеушілерінің Индонезиямен және өзге де елдермен өзара құрмет пен өзара тиімділік рухында қарым-қатынас жасағанын дәлелдейді. Олардың оралуы Үндістан үшін тек эмоциялық маңызы бар оқиға ғана емес; ол біздің және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы серіктестеріміздің өзара тығыз астасқан тарихымызға деген ортақ мақтанышымызды айқындайды.

Осы сан алуан сабақтастықты өзара байланыстыру мақсатында Үндістан мен оның Меконг өңіріндегі серіктестері жаңа диалог алаңдарын да құрды. Меконг–Ганг ынтымақтастығы шеңберінде Сиемреапта құрылған MGC Азия дәстүрлі тоқыма мұражайы Үндістан, Камбоджа, Лаос Халықтық-Демократиялық Республикасы, Мьянма, Таиланд және Вьетнамның бай тоқыма дәстүрлерін таныстырады. Келушілер оның залдарын аралап, Одишаның икатын, Таиландтың жібегін, Мьянманың тоқымаларын және Камбоджаның паршасын қатар көргенде, тоқыма станогының әрдайым өзіндік бір дипломат қызметін атқарып, шекараның арғы-бергі жағындағы халықтар арасында сенім мен өзара жақындықты үнсіз қалыптастырып келгенін түсінеді.

Бұл тарихтың жаңа тараулары бүгінде де жазылып жатыр. Алдағы жобалардың қатарында Луангпхабандағы Ват Па Кхэде және Пномпеньдегі Король сарайында «Рамаяна» сюжеттері бейнеленген қабырға суреттерін реставрациялау, сондай-ақ Мьянмадағы Баган қаласының буддалық мұрасын сақтауға одан әрі қолдау көрсету бар. Әрбір осындай жоба – Үндістанның Оңтүстік-Шығыс Азиямен өзара іс-қимылы әрдайым жергілікті дәстүрлерге құрметпен қарауға, ортақ құндылықтарға сүйенуге және жергілікті қауымдастықтардың мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталатынының кепілі.

Осы Тәуелсіздік күнінде Үндістанның отарлық биліктен сенімді заманауи даму жолына дейін жүріп өткен жолын атап өте отырып, біз өркениеттік серіктерімізді ризашылықпен еске аламыз. Оңтүстік-Шығыс Азия біз үшін шалғай аймақ емес – ол біздің отбасымыз. Ғибадатханаларымызды теңіздер бөліп жатуы мүмкін, жазу жүйелеріміз әртүрлі болуы мүмкін, тілдеріміз де әрқалай естілуі мүмкін, алайда тасқа қашалған және сахнада жырланған хикаялар бәріміздің бір ұлы азиялық дастанның бір бөлігі екенімізді аңғартады.

Болашаққа көз сала отырып, Үндістан өзінің ұстанымын айқын білдіреді. Біз ортақ мұрамызды сақтауға, ортақ эпикалық дәстүрлерімізді дәріптеуге және халықтарымыздың бір-бірін тереңірек тануы үшін мәдениет, білім, туризм немесе технология салаларында жаңа мүмкіндіктер жасауға күш сала береміз. Өйткені екі мың жыл бойы қатар жүріп келген өркениеттер XXI ғасырда достығын жаңғыртқанда, олар тек өткенге тағзым етіп қана қоймайды. Олар болашаққа жол сілтейтін шырақ жағады – Меконгтан Гангқа дейін бәрімізді бейбітшілікке, өркендеуге және өзара терең түсіністікке бастайтын шырақ.

Амиш Трипатхи – бестселлерлер авторы, әдеби сыйлықтардың лауреаты, тележүргізуші және бейнеойындар продюсері

Ramayana Routes and Maritime Bridges: India and Southeast Asia’s Living Civilizational Ties

India’s Independence Day is not only a celebration of our freedom; it is a reminder that India’s story has never been confined to the borders of the subcontinent. For millennia, the ideas, epics and aesthetics of Indian civilization have sailed with the monsoon winds, walked with pilgrims, and travelled with traders to the lands of Southeast Asia. Today, as we mark 15 August, we also celebrate this shared civilizational journey with Indonesia, Malaysia, Singapore, Thailand, Vietnam, Cambodia, Lao PDR, and Myanmar, as a living, breathing bridge between our peoples.

In the Indian tradition, a yatra is never just a physical journey; it is a voyage of the soul. One such voyage still lives in the memory of eastern India: the historic Bali Yatra of Kalinga, in present-day Odisha. Each year, on the banks of the Mahanadi, people float tiny boats to commemorate ancient sailors who set out for Bali and beyond, carrying textiles, spices and stories. They did not go merely as traders; they went as storytellers of the Ramayana and Mahabharata, as builders of temples, as bearers of the idea that the Divine resides in all creation. Centuries later, when we walk through Bali’s villages and see Hindu shrines, hear Ramayana stories woven into local arts, we realize that this maritime bridge never truly broke. It simply changed form.

That bridge is being consciously strengthened today. During his recent State Visit to Indonesia in July 2026, Prime Minister Narendra Modi visited the magnificent Prambanan Temple Complex near Yogyakarta, the largest temple dedicated to Lord Shiva in Indonesia. There, alongside President Prabowo Subianto, he unveiled a plaque marking the beginning of the Archaeological Survey of India’s conservation and restoration work at this UNESCO World Heritage Site. Prambanan is not just stone on stone; it is poetry in basalt. Its famed Ramayana performances are regarded as among the purest and most sophisticated in the world, Indonesian artistry giving new life to an Indian epic and Indian experts now helping to preserve that shared heritage for future generations.

This spirit of partnership is visible across the Mekong and beyond. In Lao PDR, India has joined hands in restoring Vat Phou, an ancient Lord Shiva temple turned Buddhist site at the base of the sacred Lingaparvata mountain. Here, the stones speak of Shaivism and Buddhism embracing each other, and of how our cultures have never seen faith as a wall but as a window. India is also supporting the preservation of the Ramayana art form Pha Lak Pha Lam, shadow puppet theatre, and murals in Wat Pa Khae that depict Jataka and Ramayana tales, ensuring that local artists remain the living custodians of this epic, not just its audiences.

In Cambodia, India was the first country to step forward to help conserve Angkor Wat after the trauma of conflict. That commitment has continued through restoration projects at Ta Prohm and Preah Vihear, as well as assistance to Ashram Maha Russey Temple and Wat Raja Bo Pagoda paintings. These are not only technical projects; they are acts of faith in a shared future. Each cleaned stone, each strengthened pillar says to the world that our past is a common inheritance, and its protection is a common responsibility.

Vietnam too has welcomed Indian collaboration. At My Son, another UNESCO World Heritage Site, Indian archaeologists have worked closely with Vietnamese partners to restore temple groups that echo with the memory of Cham kings and Shaivite rituals. India is also supporting conservation at Nhan Tower and the digitization of Cham manuscripts, bringing ancient wisdom into the digital age so that a young researcher in Hanoi or Chennai can access this shared legacy with a click.

The story of our cultural connect is not limited to monuments. It is carried in sacred relics and living devotion. The recent exposition of holy relics of Lord Buddha and his disciples in Thailand and Vietnam saw millions come forward to pay homage, royalty, leaders and ordinary citizens alike. As these relics travelled from India to Southeast Asia, they retraced the ancient path of the Dhamma, reminding us that compassion and wisdom have always flowed freely across Asia’s borders.

Sometimes, history returns home in tangible form. The repatriation of the Leiden copper plates from Belgium, linked to the great Chola rulers and their maritime exchanges with Southeast Asia, is one such moment. Those plates are a metal manuscript of connectivity, evidence that Indian merchants and rulers engaged with Indonesia and other lands in a spirit of respect and mutual benefit. Their return is not just an emotional event for India; it underlines the shared pride that we and our Southeast Asian partners feel in our intertwined histories.

To weave these strands together, India and its Mekong partners have also created new spaces of dialogue. The MGC Asian Traditional Textile Museum in Siem Reap, established under the Mekong–Ganga Cooperation framework, showcases the rich textile traditions of India, Cambodia, Lao PDR, Myanmar, Thailand and Vietnam. When visitors walk through its galleries and see Ikat from Odisha, silk from Thailand, weaves from Myanmar and brocades from Cambodia displayed side by side, they understand that the loom has always been a diplomat, quietly building trust and familiarity across borders.

New chapters are being written even now. Forthcoming projects include the restoration of Ramayana murals at Wat Pa Khae in Luang Prabang and at the Royal Palace in Phnom Penh, as well as continued support for Buddhist heritage conservation in Bagan, Myanmar. Each project is a promise: that India’s engagement with Southeast Asia will always be respectful of local traditions, grounded in shared values, and focused on empowering communities.

On this Independence Day, as India celebrates its journey from colonial rule to confident modernity, we do so with gratitude for our civilizational companions. Southeast Asia is not a distant region for us; it is family. Our temples may be separated by seas, our scripts may differ, our languages may sound distinct, but the stories carved on stone and sung on stage tell us that we are part of one great Asian saga.

As we look ahead, India’s resolve is clear. We will continue to invest in preserving shared heritage, in celebrating shared epics, and in creating new avenues, whether in culture, education, tourism or technology, for our peoples to know each other better. For when civilizations that have walked together for two thousand years renew their friendship in the twenty-first, they do more than honour the past. They light a lamp for the future, one that can guide all of us, across the Mekong and the Ganga, towards peace, prosperity and a deeper understanding of one another.

Amish Tripathi is a bestselling, award-winning author, broadcaster and video game producer