Үндістанның жаһандық және мәдени мұрасы

Үндістанның мәдени әрі өркениеттік мұрасы – оның әлемге тартқан сыйы. Өз мәдениетіміз бен өркениетіміздің мәнін түсіну бізді тарихтың терең қойнауына, өткенімізге сапар шегуге жетелейді.

Кез келген байыпты талқылау Э.Х. Каррдан басталуы тиіс. Ол өзінің “Тарих деген не?” еңбегінде былай деп түйіндейді:

“Тарих – бұл тарихшы мен оның деректері арасындағы үздіксіз өзара әрекет, қазіргі заман мен өткеннің шексіз диалогы, тек жалаң эмпиризммен немесе деректерге деген сүйіспеншілікпен шектелмейтін серпінді, диалектикалық үдеріс”

Тағы бір маңызды мәселе – XIX ғасырдағы мәдениет пен империализмнің өзара байланысы. Доктор Эдвард В. Саид өзінің әйгілі “Мәдениет және империализм” еңбегінде былай дейді:

“Империяның ықпалымен барлық мәдениеттер бір-бірімен астасып жатыр; ешбір мәдениет таза да жалғыз емес, олардың барлығы аралас, сан алуан, көпқырлы және біртұтас емес”

Бұл – біздің өз мәдениетімізге берілген тамаша анықтама.

Үндістанға голланд, португал, француз және британ отаршылары келгеннен кейін біздің мұрамызды төмендетуге тырысқан әрекеттер жасалды. Бұл отаршылдық пен империализм дәуірі еді. Доктор Саид “төменгі нәсілдер” туралы түсінік сол кезеңде территорияларды жаулап алуға идеологиялық негіз болғанын атап көрсетеді. Империалистік мәдениет отарлаушылардың мәдениетін үстем қойып, өзге мәдениеттерді жоққа шығарды – бұл үнділік дүниетанымға мүлде жат көзқарас болатын.

Үндістан: тарих пен технология үндескен кеңістік

А.Л. Башамның беделді еңбегі “Үндістан ғажайыбы” Батыстың бұрынғы қате түсінігін жоққа шығарады. Ол үнді өркениетін саясаттан тыс, тек рухани әрі өзгермейтін деп сипаттаған еді. Башам керісінше, Үндістанның серпінді, дамып отырған өркениеті мен мәдени мұрасы бар екенін дәлелдейді. Үндістанның ауызша дәстүрлері де бұған зор үлес қосты.

Инд пен Ганг өзендерінің аңғарында қалыптасқан өркениет Гималаймен шектелген географиялық аймақта орналасқанымен, ешқашан оқшауланған жоқ. Құрлық және теңіз жолдары арқылы Шығыс пен Батыстан қоныстанушылар мен саудагерлер келіп отырды. Үндістан ұлы теңіз державасы ретінде өз адамдары арқылы Шығыс пен Батысқа мәдени ықпалын таратты.

Нәтижесінде көпқырлы, сан алуан мәдени өрнек қалыптасты. Мұны ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі өнер мен мәдени дәстүрлерден көруге болады: грек ықпалы күшті болған Гандхара мектебінің “би билеген Буддалары” да, Солтүстік пен Оңтүстіктің ғажайып ғибадатханалары да соның дәлелі.

Арийлер дәуірінде ведалық әдебиет пен Пураналар дамыды. Ең көне жазба мұра – Ригведа және екі ұлы эпос: “Рамаяна” мен “Махабхарата”.

Ежелгі үнді сәулеті мен мүсін өнері қатып қалған емес, үнемі дамып отырды. Мәдениеттердің тоғысуы нәтижесінде үнді мәдениеті мұсылман жаулаушылары келгеннен кейін де жойылып кетпеді.

Алайда X ғасырдан бастап мұсылман шапқыншылығы ежелгі үнді мәдениетіне ауыр соққы болды. Көптеген ғибадатханалар қиратылды, соның ішінде атақты Сомнат храмына бірнеше рет шабуыл жасалды.

Дегенмен кейінгі кезеңде үнді-исламдық Моғол сәулеті мен миниатюралық кескіндеме дамып, үнді синкреттік мәдениетінің жарқын үлгісіне айналды. Моғол дәуірінде үнді шеберлігі, өрнектері мен дәстүрлері исламдық стильмен үйлесіп, ерекше мәдени синтез тудырды. Оның ең биік шыңы – Тәж-Махал.

Таңғажайып Тәж Махал

Үндістанның мәдениеті мен өркениеті оның диаспорасына да тарту. Үндістан – көпмәдениетті мемлекет. Өз диаспорасымен серіктестік арқылы үнді мәдениеті халықтарды байланыстыратын, қарым-қатынасты нығайтатын және тарих пен саясат қалдырған жараларды емдейтін күшке айналды.

Үндістанның ең маңызды жаһандық үлестерінің бірі – оның ежелгі мәдени және өркениеттік серіктестігі. “Васудхаива Кутумбакам” қағидасы Маха Упанишадтардан алынған және бүгінгі жаһандық азаматтық идеясының бастауы саналады:

Яғни “Жомарт жүректілер үшін бүкіл әлем – бір отбасы”. Бұл ұстаным ЮНЕСКО-ның мәдениеттер, діндер және өркениеттер арасындағы диалогының негізіне айналды.

Үндістанның бай мәдени мұрасы оның диаспорасы арқылы әлемге тарады. Ол толеранттылық, инклюзивтілік және мәдениеттердің үйлесімі сияқты құндылықтардың бүгінгі бейберекет әлемде бұрынғыдан да маңызды екенін еске салады.

Мәдени дипломатия бұл құндылықтарды таратудың маңызды құралына айналды. Үнді өнері, мәдениеті және руханияты ғасырлар бойы әлем халқын өзіне тартты.

Үнді руханиятының бүгінгі айқын көріністерінің бірі – әлемдегі мыңдаған йога орталықтары. Премьер-министр Нарендра Модидің бастамасымен БҰҰ 21 маусымды Халықаралық йога күні деп жариялады.

Ең үлкен міндет – осы мәдениетті қалай сақтап қалу? Ол тірі мәдениет және тек жаңа ұрпақ пен диаспора оны қолдап, дамытқанда ғана өмір сүре алады. Егер біз бұл мұраны жас ұрпаққа түсінікті әрі тартымды етіп жеткізбесек, ол әлсіреуі мүмкін.

Біздің құрамдас мәдениетіміз – әлемге сыйымыз. Ол Үндістанның тарихын, оның өз болмысын жоғалтпай, өзге мәдениеттерді бойына сіңіре білгенін көрсетеді.

Жақында мен Шантиникетандағы Вишва Бхарати университетіне барып, кіреберістегі Гурудевтің мына сөздерін оқыдым:

“Үндістан – бүкіл әлемге арналған рухани байлықтың мекені.
Біз өзіміздің ең үздік мәдениетімізді өзгелермен бөлісуге міндеттіміз,
Және өзгелердің ең жақсыларын қабылдауға құқылымыз”

Біз мұны жасап келеміз және болашақта да жалғастыра береміз. Сондықтан біз – Бхарат, біз – Үндістанбыз.

Елші Бхасвати Мукерджи