Жарық қоңыраулары, Брайль және сахнаға қолжетімділік: Қазақстанда мектептер үшін жаңа стандарт енгізілді

Қазақстанда мүгедектігі бар балаларға қолжетімді мектептің қандай болуы керектігін анықтайтын ұлттық стандарт қолданыла бастады. Құжат баланың аумаққа кіруден бастап сыныптағы сабақтарға, асханаға, кітапханаға, спортзалға және акт залына дейінгі барлық жолын қамтиды.

ҚР СТ 4023-2025 «Жалпы білім беретін ұйымдардың қолжетімділігі. Мүгедектігі бар балалар үшін жалпы білім беретін ұйымдарының қолжетімділігіне қойылатын талаптарды» Қазақстан стандарттау және метрология институты әзірледі. Ол 2026 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізілді.

Жаңа стандарт қолжетімді мектептің кіреберістегі пандуспен шектелмейтінін көрсетеді. Оның ережелері мектеп аумағына, ғимаратқа, кабинеттерге, дәліздерге, баспалдақтарға, лифтілерге, гардеробқа, асханаға, дәретханаға, кітапханаға, спорт және акт залдарына қатысты.

Мектеп аумағында биіктігі өзгермейтін тегіс және тайғақ емес жолдарды көздеу ұсынылады. Көру қабілеті бұзылған балалар үшін тактильді бағыттаушы жолақтар мен контрасты белгілеу ұсынылады. Өтпе жол бөлігі мен тротуарлардың түйіскен жерінде кресло-арбалар үшін түсетін жолдарды жабдықтау ұсынылады.

Ғимаратқа кіру мүмкіндігі шектеулі оқушылардың қажеттіліктерін ескеруі тиіс. Құжатта пандустар, тұтқалар немесе көтергіш құрылғылар қарастырылған. Егер биіктікте айырмашылықтар болса, көмекке шақыру батырмасын орнату ұсынылады. Есіктерді кресло-арбадағы бала ішке қауіпсіз кіре алатындай етіп, жабуды кідірту жүйесімен жабдықтау ұсынылады.

Жоғарғы қабаттарға кіру үшін жолаушылар лифтін немесе платформалық көтергішті қамтамасыз ету қажет. Басқару түймелері қолжетімді биіктікте болуы  және Брайль шрифтімен қайталануы тиіс.

Ескерту жүйесіне ерекше назар аударылады. Мектептерде дыбыстық және жарық сигналдарын қолдану ұсынылады. Есту қабілеті нашар оқушылар сабақтардың басталғаны мен аяқталғаны туралы ақпаратты көре алатындай етіп, жарық индикаторларын мектеп қоңырауларына қосу ұсынылады.

Ғимаратта тактильді эвакуация жоспарлары мен схемалары қарастырылуы керек. Көру қабілеті нашар балалар үшін оларда бедерлі белгілер мен Брайль шрифті болуы тиіс. Эвакуациялық шығуларды жарық маяктарымен белгілеу ұсынылады. Егер мектепте зағип балалар оқитын болса, кабинеттердегі тақтайшаларда үлкен контрасты жазулар болуы  және Брайль шрифтімен қайталануы тиіс.

Мектеп дәретханасында тірек-қимыл аппараты бұзылған балаларға және кресло-арбадағы оқушыларға арналған кемінде бір мамандандырылған кабинаны қарастыру қажет. Оның есігі сыртқа ашылуы керек. Ағызу түймелерін, ажыратқыштарды, тұтқаларды және құлыптарды щеткамен немесе шынтақпен қолдануға болатындай етіп орналастыру керек. Электр кептіргіштерде қатты және оқыс дыбыс туралы ескертетін таңбалау болуы керек.

Сыныптарда кіреберістегі алдыңғы қатарда кресло-арбалардағы оқушыларға арналған орынды бөлу ұсынылады. Оқу тақтасы оларға қолжетімді аймақта болуы керек. Көру қабілеті бұзылған балалар үшін жұмыс орнын жарыққа сезімталдықты ескере отырып таңдау керек. Үстелдерді жарқырауды болдырмау үшін күңгірт етіп жасау ұсынылады.

Стандарт мүгедектігі бар балаларды басқа оқушылармен бірлесіп оқытуды көздейді. Бұл дене шынықтыруға да қатысты. Баланың қолжетімді жаттығуларды орындай алу және өз сыныбымен бірге ойындарға қатысу мүмкіндігі болуы тиіс.

Мектеп кітапханаларында аудиокітаптарды, электронды бейне үлкейткіштер және бедерлі графикасы бар материалдарды қарастыру ұсынылады. Оқу фильмдерін субтитрлермен сүйемелдеу ұсынылады. Компьютерлер көру, есту және тірек-қимыл функцияларының бұзылуын өтейтін құралдармен жабдықталуы керек.

Егер акт залы екінші қабатта болса, мектеп оған лифт немесе көтеру платформасымен жеткізуді қамтамасыз етуі тиіс. Кресло-арбалардағы оқушылар үшін дәліздердің жанында және кіреберіс деңгейінде орын бөлу ұсынылады. Сахнаға көтерілуді пандуспен жабдықтау ұсынылады.

ҚР СТ 4023-2025 алғаш рет мектептердің сәулеттік, ақпараттық және функционалдық қолжетімділігіне бірыңғай тәсілді қалыптастырады. Құжат тікелей талаптарды да, ұсынылатын шешімдерді де қамтиды. Стандарт мүгедектігі бар балаларға қолжетімді орта құру үшін жалпы білім беру ұйымдарына ұсынылады.

Қазақстан стандарттау және метрология институты