Нарендра Моди BRICS саммитінде жаһандық басқару жүйесін реформалауға шақырды

Үндістан астанасында өтіп жатқан BRICS-тің XVIII саммитінде әлемдік басқару жүйесін реформалау мәселесі басты назарға шықты. Үндістан премьер-министрі Нарендра Моди қазіргі халықаралық институттардағы билік пен ықпалдың бөлінуін сынға алып, дамушы елдердің жаһандық шешімдер қабылдауға қатысуын күшейту қажеттігін айтты.

Моди қазіргі әлемдік басқару құрылымын «артықшылықтар пирамидасы» деп сипаттады. Оның пікірінше, бұл жүйеде маңызды шешімдер аз ғана елдің қолында шоғырланған, ал сол шешімдердің салдарын тікелей сезінетін мемлекеттердің ықпалы шектеулі.

Үндістан премьерінің ұсынысы BRICS-тің дәстүрлі экономикалық күн тәртібінен ауқымдырақ мәселені көтеріп отыр. Бұл – халықаралық тәртіптің кімнің мүддесіне қызмет ететіні және XXI ғасырдағы әлемдік шешімдерге кімнің қатысуға құқығы бар екені туралы пікірталас.

Моди Global South елдері әлемдік ережелерді жай ғана орындаушы рөлінде қалмауы керек деп мәлімдеді. Үндістан премьерінің ұстанымы – дамушы мемлекеттер халықаралық саясаттың дайын шешімдерін қабылдайтын тарап емес, сол шешімдерді қалыптастыратын күшке айналуы тиіс.

Бұл ұстаным Үндістанның соңғы жылдардағы дипломатиялық бағытымен үндеседі. Нью-Дели өзін тек Оңтүстік Азияның ірі мемлекеті ретінде емес, дамушы әлемнің мүддесін халықаралық деңгейде білдіре алатын держава ретінде көрсетуге ұмтылып келеді.

Үндістан үшін BRICS – осы амбицияны жүзеге асыратын маңызды алаң. Ұйым арқылы Нью-Дели бір жағынан Қытай және Ресеймен стратегиялық байланыстарын сақтайды, екінші жағынан АҚШ пен Батыс елдерімен экономикалық және технологиялық ынтымақтастықты жалғастырады.

Сондықтан Модидің BRICS саммитіндегі сөзі Батысқа қарсы тікелей үндеу ретінде емес, Үндістанның әлемдік саясаттағы өзіндік орнын бекіту әрекеті ретінде қарастырылуы мүмкін.

Жаһандық басқару жүйесін реформалау туралы сөз болғанда, ең алдымен Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі мәселесі алға шығады.

Қазіргі Қауіпсіздік Кеңесінде бес тұрақты мүше АҚШ, Ресей, Қытай, Ұлыбритания және Франция бар. Бұл мемлекеттер вето құқығына ие. Ал әлем халқының басым бөлігін құрайтын Азия, Африка және Латын Америкасы елдерінің тұрақты өкілдігі жоқ.

Үндістан ұзақ уақыттан бері Қауіпсіздік Кеңесін кеңейтіп, өзіне тұрақты орын беруді қолдап келеді. Нью-Дели бұл талапты елдің экономикалық, демографиялық және геосаяси салмағымен байланыстырады.

Алайда реформалау мәселесі тек Үндістанның амбициясына тірелмейді. Қауіпсіздік Кеңесінің қазіргі тұрақты мүшелері өздерінің артықшылықтарын сақтап қалуға мүдделі. Сондықтан бұл құрылымды өзгерту халықаралық келісімдерді, соның ішінде вето құқығына қатысты күрделі келіссөздерді қажет етеді.

Модидің BRICS аясындағы бастамасы осы ұзақмерзімді пікірталасты қайта жандандыруға бағытталған. Бірақ үндеудің нақты институционалдық өзгеріске айналуы ұйым мүшелерінің ортақ саяси еркіне байланысты.

BRICS бастапқыда Бразилия, Ресей, Үндістан және Қытайдың экономикалық әлеуетін біріктіретін формат ретінде қалыптасты. Кейін Оңтүстік Африка қосылып, ұйымның саяси салмағы артты.

2024 жылдан бастап құрамға Египет, Эфиопия, Иран және Біріккен Араб Әмірліктері кірді. 2025 жылы Индонезия да ұйым мүшесі болды. Осылайша BRICS бұрынғы бес елден тұратын форматтан әлдеқайда ауқымды алаңға айналды.

Қазіргі таңда ұйым әлем халқының 40 пайыздан астамын және сатып алу қабілетінің паритеті бойынша әлемдік экономиканың шамамен төрттен бірін қамтиды. Бұл көрсеткіштер BRICS-тің халықаралық экономикалық келіссөздердегі маңызын көрсетеді. Бірақ ұйымның ұлғаюы оның саяси бірлігін автоматты түрде күшейткен жоқ.

Керісінше, мүше мемлекеттердің сыртқы саяси мақсаттары, экономикалық мүдделері және халықаралық қақтығыстарға қатысты ұстанымдары әр түрлі. Қытай мен Ресей BRICS-ті Батыс ықпалына қарсы тепе-теңдік құралы ретінде қарастырса, Үндістан ұйымды жаһандық Оңтүстіктің дауысын күшейтетін, бірақ Батыспен ашық текетіреске бармайтын алаң ретінде ұстанады. Осы айырмашылықтар Нью-Делидегі саммиттің басты саяси сынақтарының біріне айналды.

BRICS елдері арасындағы саудада ұлттық валюталарды пайдалануды кеңейту және доллардың халықаралық қаржы жүйесіндегі үстемдігін азайту мәселесі де талқыланады.

Қасым-Жомарт Тоқаев Үндістандағы БРИКС саммитінде сөз сөйлейді

Бұл бағыт ұйымның экономикалық күн тәртібіндегі маңызды бастамалардың бірі. Қытай мен Ресей долларлық жүйеге тәуелділікті азайтуға мүдделі. Иран да ұлттық валюталармен есеп айырысуды қолдайды.

Алайда ортақ валюта енгізу туралы нақты шешім жоқ. Ұйым мүшелерінің ақша-несие саясаты, қаржы нарықтары және экономикалық құрылымдары әртүрлі. Сондықтан BRICS үшін ортақ валютадан бұрын, ұлттық валюталардағы есеп айырысу тетіктерін жетілдіру, төлем жүйелерін байланыстыру және өзара сауданы кеңейту әлдеқайда практикалық міндет болып отыр.

BRICS-тің жаңа даму банкі бұған дейін ондаған миллиард доллар көлемінде жобаларды қаржыландырды. Бұл ұйымның тек саяси мәлімдемелермен шектелмей, нақты экономикалық институттар қалыптастыра алғанын көрсетеді.

Дегенмен доллардың әлемдік қаржы жүйесіндегі рөлін қысқа мерзімде өзгерту оңай емес. BRICS-тің болашақ ықпалы осы экономикалық бастамалардың қаншалықты іске асатынына байланысты.

Қазақстан BRICS-тің толық мүшесі болмаса да, ұйымның кеңеюі мен жаһандық ықпалының артуы Орталық Азия елдері үшін маңызды.

BRICS-тің экономикалық күн тәртібі сауда, инвестиция, энергетика, көлік-логистика, цифрлық технологиялар және азық-түлік қауіпсіздігі Қазақстанның даму басымдықтарымен тікелей байланысты.

Қазақстан үшін ұйымның рөлі тек саяси мәлімдемелермен өлшенбейді. BRICS аясындағы экономикалық байланыстардың кеңеюі Орталық Азияның халықаралық сауда бағыттарына, инвестициялық ағындарға және көлік дәліздеріне әсер етуі мүмкін.

Сонымен қатар жаһандық басқару жүйесін реформалау туралы пікірталас Қазақстан сияқты орта державалар үшін де өзекті. Халықаралық шешімдер қабылдауда дамушы елдердің дауысы күшейген жағдайда, өңірлік мемлекеттердің мүддесін қорғауға арналған жаңа мүмкіндіктер пайда болуы ықтимал.

Алайда BRICS-тің барлық бастамасы бірден нақты нәтижеге айналады деп айтуға болмайды. Ұйымның ішкі саяси айырмашылықтары, экономикалық теңгерімсіздігі және ортақ шешімдерді орындау тетіктерінің әлсіздігі оның мүмкіндіктерін шектейді.

Нью-Делидегі саммиттің басты мәні BRICS-тің Батысқа балама болу-болмауынан гөрі, әлемдік басқару жүйесіне ықпал ететін нақты күшке айналуы.

Моди ұсынған реформа идеясы халықаралық институттардың қазіргі әлемнің шындығына сәйкес келмейтінін алға тартады. Бұл ұстанымды көптеген дамушы мемлекеттер қолдайды. Бірақ халықаралық жүйені өзгерту үшін тек ортақ риторика жеткіліксіз.

BRICS-тің алдында үш негізгі міндет тұр:

Біріншіден, ұйым ішіндегі саяси айырмашылықтарға қарамастан, ортақ экономикалық жобаларды жүзеге асыру.

Екіншіден, жаһандық басқару реформасы жөніндегі ұстанымдарды нақты дипломатиялық бастамаларға айналдыру.

Үшіншіден, ұйымның ұлғаюы оның шешім қабылдау қабілетін әлсіретпей, керісінше күшейтуін қамтамасыз ету.

Нью-Делидегі саммит осы міндеттердің қаншалықты орындалатынын көрсетеді.

BRICS қазірдің өзінде әлемдік саясаттағы маңызды күштердің біріне айналды. Ұйымға мүше мемлекеттер әлем халқының шамамен жартысын және жаһандық экономиканың елеулі бөлігін құрайды. Алайда оның болашақтағы ықпалы тек осы көрсеткіштермен өлшенбейді. Басты мәселе – экономикалық және демографиялық әлеуетті ортақ саяси ерікке айналдырып, халықаралық шешімдер қабылдауда нақты нәтижеге қол жеткізу.

Нью-Делидегі саммиттің негізгі мәні де осында: BRICS енді әлемдік тәртіпті сынайтын алаң ғана емес, оны өзгертуге қабілетті күш екенін дәлелдеуі тиіс.

Ғазиза Ұзақ

Нью-Дели қаласы

Фотосурет: БРИКС саммитінің ұйымдастыру комитеті